دارى و هم مردم را به سوى آن دعوت مىكنى از خود تو نيست ، و تو چنان نبودى كه از پيش خودت آنها را دريابى ، و به علم خودت كشف كنى ، بلكه هر چه از اين مقوله دارى از ناحيه ما است كه به وسيله وحى بر تو نازل كرديم در اين معنا هيچ شكى نيست ، و بنا بر اينكه سياق كلام سياق افاده اين معنا باشد اگر مراد از وحى كه وحى شده قرآن مىبود بايد در جمله * ( « ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الإِيمانُ » ) * تنها به ذكر كتاب اكتفاء مىفرمود ، چون مراد از كتاب قرآن است ، و ديگر حاجتى به ذكر ايمان نبود ، چون گفتن قرآن شامل ايمان هم مىشد . اشكال دوم اينكه هر چند كه ممكن است قرآن را روح ناميد به اعتبار اينكه دلها را با هدايت خود زنده مىكند ، هم چنان كه خودش فرموده : « إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » « 1 » و نيز فرموده : « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ » « 2 » و ليكن در آيه مورد بحث ديگر وجهى ندارد كه آن را مقيد به قيد « من أمرنا » كند ، با اينكه از ظاهر كلام خداى تعالى برمىآيد كه روح از امر خداست ، خلقى است از عالم علوى كه همراه فرشتگان در هنگام نازل شدن آنها مىباشد ، هم چنان كه فرموده : « تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ » « 3 » و نيز فرموده : « يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا » « 4 » و باز فرموده : « قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي » « 5 » و نيز فرموده : « وَأَيَّدْناه بِرُوحِ الْقُدُسِ » « 6 » و نيز در جاى ديگر جبرئيل را روح الامين و نيز روح القدس خوانده ، فرموده : « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ » « 7 » و « قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ » « 8 » . ممكن است از اشكال اول جواب داده شود به اينكه مقتضاى مقام هر چند همين بود كه به ذكر كتاب اكتفاء كند و ديگر نام ايمان را به ميان نياورد ، و ليكن از آنجايى كه ايمان رسول خدا ( ص ) به جزئياتى كه از معارف و شرايع در كتاب هست ، از لوازم نزول كتاب و غير منفك از آن است و از آثار حسنه آن است ، لذا جا دارد كه ايمان را هم با

--> ( 1 ) سوره انفال ، آيه 24 . ( 2 ) سوره انعام ، آيه 122 . ( 3 ) فرشتگان در شب قدر با روح و به اذن پروردگار خود از هر امرى را نازل مىكنند . سوره قدر ، آيه 4 . ( 4 ) روزى كه ملائكه و روح به صف مىايستند . سوره نبا ، آيه 38 . ( 5 ) از تو از روح مىپرسند بگو روح از امر پروردگار من است . سوره اسرى ، آيه 85 . ( 6 ) ما او را به روح القدس تاييد كرديم . سوره بقره ، آيه 87 . ( 7 ) روح الامين قرآن را نازل كرده . سوره شعراء ، آيه 194 . ( 8 ) بگو روح القدس آن را از ناحيه پروردگارت نازل كرده . سوره نحل ، آيه 102 .